Статистика дегеніміз не?
Статистика — деректі жинау, ұйымдастыру, талдау және түсіндіру ғылымы. Ол екі үлкен бөліктен тұрады: сипаттаушы статистика (деректі суреттеу — орташа, графиктер) және қорытынды статистика (таңдама бойынша бүкіл жиынтық туралы шешім қабылдау — тесттер).
Осы курстың жолы: деректі сипаттау → шарттарды тексеру → дұрыс критерийді таңдау → нәтижені түсіндіру. Әр қадамды осы бөлімнің сабақтарынан үйренесіз.
Талдаудың жұмыс ағыны
- 1-қадам. Айнымалылардың түрін анықтау — «Деректер түрлері» сабағы.
- 2-қадам. Деректі сипаттау және визуализациялау — «Сипаттаушы статистика».
- 3-қадам. Шарттарды тексеру (қалыптылық, дисперсия) — «Қалыптылық».
- 4-қадам. Гипотезаны құру және дұрыс тестті таңдау — төмендегі шешім кестесі.
- 5-қадам. Нәтижені әсер көлемі мен сенімді интервалмен бірге түсіндіру.
Дұрыс тестті қалай таңдаймыз?
Тестті таңдау үшін зерттеу туралы бірнеше сұраққа жауап беру керек. Бұл сұрақтар сізді дұрыс әдіске бағыттайды.
Өзіңізге қойатын сұрақтар:
- Тәуелді (нәтиже) айнымалы қандай түрде — шкалалық, реттік, әлде номиналдық?
- Тәуелсіз (түсіндіруші) айнымалылар нешеу және қандай түрде?
- Мені айырмашылық қызықтыра ма әлде байланыс па?
- Бір субъектіге қайталанатын өлшеулер бар ма?
- Деректер қалыпты үлестірілген бе?
Топтарды салыстыру тесттері
| Нені салыстырамыз | Тәуелді | Параметрлік | Параметрлік емес |
|---|---|---|---|
| 2 тәуелсіз топ (ұл/қыз ұпайы) | Шкалалық | Тәуелсіз t-тест | Манн–Уитни |
| 3+ тәуелсіз топ (3 оқыту әдісі) | Шкалалық | Бір факторлы ANOVA | Краскел–Уоллис |
| Жұп өлшем (дейін/кейін ұпай) | Шкалалық | Жұптық t-тест | Уилкоксон |
| 3+ қайталанатын өлшем | Шкалалық | Қайталанатын ANOVA | Фридман |
Байланыс пен болжау тесттері
| Мақсат | Тәуелді | Параметрлік | Параметрлік емес |
|---|---|---|---|
| 2 үзіліссіз айнымалы байланысы | Шкалалық | Пирсон корреляциясы | Спирмен корреляциясы |
| Бір айнымалыдан болжау | Шкалалық | Сызықтық регрессия | Деректі түрлендіру |
| Болжау (нәтиже — екілік) | Номиналдық (екілік) | Логистикалық регрессия | — |
| 2 категориялық айнымалы байланысы | Категориялық | — | Хи-квадрат тесті |
Бір шкалалық тәуелді + бірнеше тәуелсіз
| 1-ші тәуелсіз | 2-ші тәуелсіз | Тест |
|---|---|---|
| Шкалалық | Шкалалық/екілік | Көпше регрессия |
| Номиналдық (топтар) | Номиналдық (топтар) | Екі факторлы ANOVA |
| Номиналдық (топтар) | Номиналдық (қайталанатын) | Аралас (Mixed) ANOVA |
| Номиналдық | Шкалалық | ANCOVA |
Кеңес: Күмәнданған кезде әрқашан қарапайымнан бастаңыз — алдымен сипаттаушы статистика мен графиктер, содан соң тиісті тест. Басты беттегі «Статистикалық шебер» (StatWizard) құралы да дұрыс тестті табуға көмектеседі.