IBM SPSS Statistics: орнату және интерфейс

Курс бойы қолданатын негізгі бағдарламаны дайындау: IBM SPSS Statistics-ті компьютерге орнату, үш терезесімен танысу, айнымалыларды сипаттау және алғашқы деректі ашу.

Неліктен SPSS?

Бұл курстағы әр сабақтың соңында сіз бір талдауды екі жолмен қайталай аласыз: осы сайттағы «Талдау» қойындысында және SPSS-те. SPSS (Statistical Package for the Social Sciences) — 1968 жылы әлеуметтік ғылымдарға арналып жасалған, қазір IBM компаниясына тиесілі статистикалық пакет. Университеттерде, медицина мен психологияда ол — әдепкі құрал.

        SPSS-тің басты күші — кодсыз жұмыс: барлық талдау мәзірден таңдалады, ал нәтиже дайын кестелер түрінде шығады. Мәзірдің логикасын түсінген адам кез келген статистикалық бағдарламада жұмыс істей алады.
      

Сабақты бастамас бұрын SPSS-ті орнатып қойған дұрыс. Орнату мүмкін болмаса да алаңдамаңыз — сайттағы «Талдау» қойындысы браузерде жұмыс істейді және ешнәрсе орнатуды талап етпейді.

Жүйелік талаптар

Көрсеткіш	Ең төменгі	Ұсынылатын
Операциялық жүйе	Windows 10 / macOS 12	Windows 11 / macOS 13+
Процессор	2 ядролы	4 ядролы және одан жоғары
Жедел жады (RAM)	4 ГБ	8 ГБ және одан жоғары
Дискідегі орын	~2 ГБ	4 ГБ бос орын
Экран	1024×768	1920×1080

Нақты талаптар нұсқаға қарай өзгереді — жүктеу бетіндегі «System requirements» бөлімін тексеріңіз.

Қайдан алуға болады?

Жол	Кімге	Ескерту
Университет лицензиясы	Студент, оқытушы	Ең жиі кездесетін жол. ЖОО-ның IT-бөліміне немесе кітапханасына хабарласыңыз
Сынақ нұсқасы (trial)	Кез келген адам	IBM сайтынан тіркеліп алынады, мерзімі шектеулі
Student GradPack	Студент	Ақылы, бірақ арзандатылған; жарамдылық мерзімі бар
Толық коммерциялық лицензия	Ұйым	Модульдерге бөлініп сатылады

        Маңызды: лицензиясыз көшірмелерді қолданбаңыз. Ғылыми жұмыста қолданылған бағдарламалық қамтаманың заңдылығы — зерттеу этикасының бөлігі. Лицензия алу мүмкін болмаса, осы курстың барлық талдауын осы сайтта тегін орындауға болады.
      

Орнату қадамдары (Windows)

Жүктелген орнатқыш файлды (.exe) тінтуірдің оң жағымен басып, «Run as administrator» таңдаңыз.
Лицензиялық келісімді қабылдаңыз.
Орнату каталогын өзгертпей, әдепкі күйінде қалдырыңыз.
Орнату аяқталған соң бағдарлама лицензия кілтін немесе лицензия серверінің мекенжайын сұрайды — оны ЖОО-дан аласыз.
Бағдарламаны іске қосып, Help → About арқылы нұсқа мен лицензия мерзімін тексеріңіз.

SPSS-тің үш терезесі

Жаңадан бастағандар ең көп шатасатын жер — SPSS бір емес, үш бөлек терезеде жұмыс істейді.

Терезе	Не үшін	Файл кеңейтімі
Data Editor	Деректі енгізу, көру және түрлендіру	.sav
Output Viewer	Талдау нәтижелері: кестелер мен графиктер	.spv
Syntax Editor	Талдау командаларының коды	.sps

        Кеңес: нәтижені сақтағанда деректі (.sav) және нәтижені (.spv) БӨЛЕК сақтау керек. Тек .spv сақтап, деректі ұмытып кету — ең жиі кездесетін қате.
      

Data View және Variable View

Data Editor терезесінің төменгі жағында екі қойынды бар. Бұл — бір деректің екі көрінісі.

Data View — Excel-ге ұқсас кесте. Әр жол — бір бақылау (студент, пациент, сауалнама толтырушы), әр баған — бір айнымалы.
Variable View — айнымалылардың сипаттамасы. Мұнда әр айнымалының аты, түрі, белгісі және өлшеу деңгейі көрсетіледі.

Variable View бағандары

Баған	Мағынасы	Мысал
Name	Айнымалының техникалық аты (бос орынсыз)	test_score
Type	Деректің түрі: Numeric, String, Date	Numeric
Width / Decimals	Таңба саны және ондық үтірден кейінгі саны	8 / 2
Label	Толық атауы — есептерде осы шығады	Қорытынды тест ұпайы
Values	Кодтардың мағынасы	1 = «Ер», 2 = «Әйел»
Missing	Бос мәннің коды	99 = «жауап жоқ»
Measure	Өлшеу деңгейі: Scale, Ordinal, Nominal	Scale
Role	Айнымалының рөлі (Input, Target)	Input

        Measure бағанын дұрыс қойыңыз! SPSS қандай графиктер мен тесттерді ұсынатынын осы бағанға қарап шешеді. Жынысты «Scale» деп қойсаңыз, бағдарлама оның орташасын есептеуге тырысады — бұл мағынасыз. Өлшеу деңгейлері туралы келесі сабақта толық оқисыз.
      

Негізгі мәзірлер

Мәзір	Не істейді
File	Файлды ашу, сақтау, импорттау (Excel, CSV), басып шығару
Edit	Көшіру, іздеу, Options — бағдарлама баптаулары
View	Мән мен белгіні ауыстырып көрсету (Value Labels)
Data	Жолдарды сұрыптау, сүзу (Select Cases), біріктіру (Merge)
Transform	Жаңа айнымалы есептеу (Compute), қайта кодтау (Recode)
Analyze	Барлық статистикалық талдау осы жерде
Graphs	Гистограмма, боксплот, шашырау диаграммасы
Utilities / Extensions	Қосымша модульдер мен кеңейтімдер

Analyze мәзірі мен осы курстың сабақтары

Analyze → …	Қай сабақта
Descriptive Statistics → Frequencies / Descriptives / Explore	Сипаттаушы статистика, Қалыптылық
Compare Means → t-тесттер, One-Way ANOVA	1 және 2-модуль
General Linear Model → Univariate, Repeated Measures	Екі факторлы және қайталанатын ANOVA
Correlate → Bivariate, Partial	4-модуль
Regression → Linear, Binary Logistic	4-модуль
Nonparametric Tests	Манн–Уитни, Уилкоксон, Краскел–Уоллис, Фридман
Scale → Reliability Analysis	Кронбах альфасы
Dimension Reduction → Factor	PCA және факторлық талдау
Classify → Cluster, K-Means	6-модуль

Синтаксис — есте сақтауға тұрарлық әдет

Кез келген талдау терезесінде OK орнына Paste батырмасын бассаңыз, SPSS сол талдаудың кодын Syntax терезесіне жазады. Бұл кодты сақтап қойсаңыз, талдауды кез келген уақытта дәл сол күйінде қайталай аласыз — бұл ғылыми жұмыстың қайталанымдылығы (reproducibility) үшін өте маңызды.

T-TEST GROUPS=gender(1 2)
/VARIABLES=score
/CRITERIA=CI(.95).

Осы сайттағы әр талдаудың соңында дәл осындай синтаксис сіздің файлыңыздағы нақты баған аттарымен дайын күйде беріледі — оны көшіріп, SPSS-ке қоя салуға болады.

Деректі импорттау

SPSS тек .sav файлдарымен шектелмейді — Excel мен CSV файлдарын да оқиды.

Файл түрі	Жолы
SPSS (.sav)	File → Open → Data
Excel (.xlsx)	File → Import Data → Excel, «Read variable names» белгісін қойыңыз
CSV (.csv)	File → Import Data → CSV Data, бөлгіш пен кодтауды тексеріңіз

Жиі кездесетін қиындықтар

Белгісі	Себебі	Шешімі
SPSS іске қосылмайды, лицензия қатесі	Лицензия мерзімі бітті немесе кілт енгізілмеген	License Authorization Wizard арқылы кілтті қайта енгізу
Excel файлы SPSS-те ашылмайды	Файл ашық тұр немесе бірінші жол баған аты емес	Excel-де жабыңыз; File → Import Data → Excel, «Read variable names» белгісін тексеріңіз
Сандар мәтін болып оқылған	Ондық бөлгіш үтір, ал жүйе нүкте күтеді	Excel-де бөлгішті түзету немесе SPSS-те Type → Numeric қою
Қазақша әріптер «???» болып шығады	Файл кодтауы UTF-8 емес	CSV-ді «UTF-8» кодтауымен қайта сақтау
Output терезесі бос	Талдау Syntax-те жазылған, бірақ орындалмаған	Кодты бөлектеп, жасыл «Run Selection» батырмасын басу

Өзіңізді тексеріңіз

        Келесі сабаққа өтпес бұрын мыналарды орындай алатыныңызға көз жеткізіңіз:
        SPSS-те .sav файлын ашып, Data View мен Variable View арасында ауыса аламын.
Variable View-де бір айнымалыға Label беріп, Measure деңгейін өзгерте аламын.
«Values» арқылы кодтарға мағына бере аламын (1 = «Ер», 2 = «Әйел»).
Analyze → Descriptive Statistics → Frequencies іске қосып, Output терезесінде кесте көре аламын.
OK орнына Paste басып, синтаксис алуды білемін.
Деректі (.sav) және нәтижені (.spv) бөлек сақтай аламын.

      

Бәрі дайын болса — келесі сабақта деректер түрлерімен танысамыз, өйткені дұрыс талдау әрқашан айнымалының түрін дұрыс анықтаудан басталады.